Aanbevelingen voor lange termijn bewaring van cd-r en dvd-r

De cd-r kan, als aan een aantal voorwaarden wordt voldaan, gelden als een lange termijn drager voor elektronische bestanden¹. Van dvd-r's lijkt de houdbaarheid minder gewaarborgd. Zo is er nog steeds een oorlog gaande tussen de standaarden dvd-r en dvd+r (al kunnen beiden in de meeste moderne spelers worden afgelezen)², is de datadichtheid groter en dus kwetsbaarder en lijken de fabrikanten de dvd ook nog niet te beschouwen als lange termijn opslagmedium. Omdat dvd-r (hier bedoeld: de dvd recordable in zowel +r en -r variant) het enorme voordeel van 4.7 GB opslag biedt wordt in het onderstaande toch ook de dvd-r behandeld. Waar dvd-r aanbevelingen verschillen wordt dit expliciet aangegeven. Elders: lees dvd-r waar cd-r staat.

De levensduur van een cd-r hangt af van de volgende zaken:

1. De kwaliteit van de fabricage van de cd-r
2. De manier waarop de cd is beschreven
3. De manier waarop de cd-r worden bewaard
4. De manier hoe de cd-r's worden behandeld

1. De kwaliteit van de fabricage van de cd-r

De wijze waarop de cd-r is gefabriceerd is van allergrootste belang voor de houdbaarheid van de cd. Belangrijk is daarom iets te weten van de wijze hoe een cd-r in elkaar zit. Een cd-r bestaat uit verschillende lagen (van boven naar beneden): het optionele etiket, de laklaag, de reflectielaag (zilver, zilver legering of goud), de dye (kleur)³ of opnamelaag en tot slot de beschermende plastic (policarbonaat) laag. In de opnamelaag bevindt zich de werkelijk gebrande informatie in de vorm van zogenaamde 'pits' en 'lands'⁴. In tegenstelling tot fabrieksmatig geperste cd's (bijvoorbeeld audio cd's) waarin de informatie letterlijk is gestanst in de policarbonaat, bestaat de opnamelaag van de cd-r uit lichtgevoelig, organisch materiaal. Wordt de opnamelaag aangetast of onleesbaar gemaakt, dan is er sprake van informatieverlies. Dit kan zo erg worden dat de hele cd niet meer te lezen is.

In fabricage verschilt de dvd-r met name in de sterk vergrote datadichtheid van de opname laag (ook een fotosensitieve organische laag). Een ander belangrijk verschil is de mogelijkheid van een "dubbele" datalaag (2 maal 4.7 GB). Er bestaan zelfs dvd-r's die aan twee zijden zijn te beschrijven (maximaal 4 maal 4.7 GB). Ook anders is de extra, "beschermende " policarbonaat laag aan de "bovenzijde" van de dvd waardoor de dvd-r minder kwetsbaar is voor beschadigingen aan de bovenkant⁵.

Degradatie van de cd-r kan allerlei interne en externe oorzaken hebben. Een "slechte" fabricage is slechts een van de factoren die de aftakeling van de cd-r kunnen versnellen. Belangrijk is dat er wordt gekozen voor een cd-r die deze degradatie zoveel mogelijk tegengaat. De volgende aanbevelingen gelden daarom:

• Gebruik cd-r's met gouden reflectielaag (het goud voorkomt corrosie). Voor zover bekend bestaan er geen dvd-r's met gouden reflectielaag.
• Koop/vraag om A-merk cd-r's en dan nog het liefste van de fabrikant die ze zelf maakt: bijvoorbeeld MAM/Mitsui of Tayo Yuden. Mam maakt zelfs een speciale gouden, archief cd.⁶
• Leg geen grote voorraad aan van lege cd-r's. Lege cd-r's degraderen namelijk sneller dan gebrande exemplaren⁷.
• Koop/vraag twee verschillende batches van verschillende of andere producenten cd-r voor de moeder- en veiligheidskopie. Op deze manier wordt het risico van slechte batches verminderd.
• Test de lege cd-r volgens ISO/DIS 12024 (zie onderstaande).
• Gebruik liefst cd-r's van 650 MB en zeker geen cd-r's van meer dan 700 MB.
• Gebruik alleen enkelzijdige te beschrijven dvd-r's (risicospreiding - 9,4 GB op een schijf - en verminderde risico van handling).

2. Manier waarop de cd-r wordt beschreven

Hier zijn twee zaken belangrijk: De manier waarop de cd fysiek wordt gebrand en welke ISO of andere standaarden daarbij worden gebruikt.

Het branden van de cd-r

Het branden van de cd-r is een bijzonder complex proces waarbij vele factoren een rol spelen. Het voert op deze plek te ver om al deze factoren, die de kwaliteit van de gebrande informatie bepalen, te behandelen. Om toch een klein tipje van de sluier op te lichten een citaat van Dana J. Parker uit haar artikel The Rest of the Rest of the Story: Shedding Some Coherent Light on CD-R: "CD recordable technology is a complex and convoluted subject. There are many factors that come into play when recording a disc: the rate of spin, the formula of the dye, the ambient temperature, the internal temperature, the age of the media, the power and wavelength of the laser, the spacing and size of the marks on the media relative to the speed of the disc, to name but a very few."

De manier waarop de cd-r wordt gebrand bepaald dus mede de houdbaarheid van de cd-r. Naast de kwaliteit van de brander (die hier buiten beschouwing blijft) en software ("standaard applicaties" als Easy CD creator en Nero lijken te voldoen) gelden de volgende aanbevelingen:

• Maak geen multisessie cd's en sluit de cd-r af.
• Beschrijf de cd volgens de "disc-at-once" methode (en niet de track at once).
• Brandt de cd-r niet op te hoge snelheid. Kies voor maximaal 8 maal. Echter: dit hangt sterk af van de gebruikte hard- en software. Sommige cd recorders presteren soms zelfs slechter bij lagere snelheden. De ideale snelheid van branden is die de minste fouten geeft op de cd-r. Dit valt te testen middels een cd analyse (zie onderstaande). Aanbeveling voor snelheid van het branden van dvd's is onderwerp van verder onderzoek.
• "Overburning" (meer data op d-r branden dan de aangegeven opslagruimte) van de cd-r is sterk af te raden.
• Test de beschreven cd door een aantal bestanden te openen, bestanden op de cd te vergelijken op byteniveau met de originelen (met een programma als CD check) en een cd-analyse uit te voeren volgens ISO/DIS-12024 (zie onderstaand).

Naast de manier waarop de cd fysiek wordt gebrand is van het belang de cd beschrijven op een standaardiseerde manier waardoor de cd op een lange termijn leesbaar zal blijven. Er wordt hierbij een onderscheid gemaakt tussen de fysieke standaarden (betreft de structuur en het gebruik van de bytes binnen de sectoren op de datalaag) en bestandsysteemstandaarden⁸.

IS0-10149

De fysieke standaard voor de data cd-r is de standaard ISO-10149. Deze is op zijn beurt gebaseerd op de zogenaamde yellow book standaard voor cd-roms⁹. Deze standaard maakt gebruik van een heel nauwkeurige foutopsporings- en verbeteringsmethode (minimaal 1000 maal zo nauwkeurig als een audio cd). Een dermate hoge nauwkeurigheid is voor data cd's onontbeerlijk.

IS0-9660

De bestandsysteemstandaard zorgt er voor dat de mappenstructuur en de bestanden kan worden uitgelezen. De ISO-9660 standaard zorgt ervoor dat dit op een platform onafhankelijke manier gebeurd.

Gebuik bij het beschrijven van de cd-r (en dat geldt hier niet voor dvd-r - zie onderstaande) nu de volgende settings:

• Kies in de brandsoftware voor "Mode 1: CDROM", Daarmee is de ISO-10149 standaard geslecteerd¹⁰.
• Kies in brandsoftware bij bestandssysteem voor ISO 9660, level 2 of 3 (bestandsnaam tot maximaal 30 karakters).

Een belangrijke mogelijkheid die de ISO 9660 standaard biedt is dat er metadata aan de cd-r kunnen worden toegevoegd. Dit gebeurd middels de zogenaamde primary volume discriptor. De volgende velden zijn beschikbaar:

Bron: Filip Boudrez, CD's voor het archief, p 6.

De brandsoftware biedt, als het goed is, de mogelijkheid tot invullen van deze velden. Onderstaand voorbeeld is uit Easy CD Creator.

De Copyright file ID, Abstract file ID, Bibliographic file ID kunnen eventueel als tekstbestand worden bijgevoegd.

Uitbreidingen van IS0-9660 standaard: Joliet en UDF

De Joliet uitbreiding van Microsoft is de meest gebruikte¹¹. Joliet maakt onder andere mogelijk dat er langere bestands- en directorynamen (maximaal 64 karakters) kunnen worden gebruikt. Andere eigenschappen: unicode karakters in bestands- of directorynamen, mapnamen met extensie en geen beperking betreft de diepte van de directorystructuur. Gebruik Joliet alleen wanneer bestandsnamen of diepe directorystructuren daarom vragen.

UDF is eigenlijk een uitbreiding van de ISO-13346 standaard die het in meerdere sessies beschrijven van cd's mogelijk maakt. De belangrijkste voordelen van UDF (Universal Disk Format) zijn de mogelijkheid om meer dan 99 bestanden op de schijf te branden (een belangrijke beperking van de ISO-9660 standaard) en het toelaten van directory- en bestandsnamen van 127 tekens.

Voor cd-r zal ISO 9660, eventueel uitgebreid met Joliet, in de meeste gevallen voldoen.

Beschrijven dvd-r

Voor dvd-r geldt de aanbeveling om de UDF standaard gebruiken¹². De hoeveelheid bestanden overschrijft namelijk vaak de 99 (wat de grens is bij ISO 9660). Gebruik voor het beschrijven van de UDF dvd-r de volgende settings:

• Geen multisessie.
• Gebruik "Phisical Partion".
• Gebruik "File system version UDF 1.02".

Beschrijven audio cd-r

Voor het beschrijven van audio cd-r's gelden de volgende aanbevelingen:

• Pas Disk-at-once, cd ineens setting toe. De cd wordt afgesloten en er worden geen extra pauzes tussen de tracks ingelast.
• Cd text optie (niet door elke cd recorder en drive ondersteund) kan zonder gevaar worden gebruikt.
• Kies voor lage snelheid van branden.

Testen van kwaliteit data op cd-r

Om te controleren hoe goed de cd-r is beschreven en hoe de cd zich op de lange termijn houdt, is het mogelijk de hoeveelheid fouten op de cd te meten. Nu bevat elke cd fouten, speciale foutopsporings- en verbeteringscode zorgt er echter voor dat de cd zonder problemen leesbaar is. Audio cd's hebben daarbij veel minder correctie nodig dan data cd's waarbij elke byte telt.¹³. Het aantal fouten op de cd zal toenemen naarmate de cd door gebruik of ouderdom degradeert.

Fouten op cd's worden vaak met BLER (Block Error Rate) of BLERmax aangeduid. BLER duidt aan hoeveel blocks per seconde fouten bevatten over een gemiddelde van meestal tien seconden en BLERmax de maximale BLER op een cd. De zogenaamde "end of life" van de cd-r wordt vaak in een aantal BLER/seconde aangeduid - bijvoorbeeld 220 BLERS/seconde of een 50 BLERmax. Toch is BLER alleen niet genoeg indicatie voor de end of life va de cd-r. Ook andere fouten, de zogenaamde E22, E23 (dit zijn fouten die door de foutcorrectie niet meer kunnen worden opgelost) en BURST fouten (indicatie opeenvolgende slechte "frames" - vaak veroorzaakt door krassen, stof of vlekken), zijn belangrijk. In de ISO draft ISO/DIS-12024 worden al deze verschillende zaken meegenomen en gewogen naar vier kwaliteitsklassen¹⁴:

Bron: Filip Boudrez, CD's voor het archief, p 12.

Groot probleem is echter dat de meting van deze fouten een moeizaam proces is. Dure hard- en software (prijzen lijken te variëren van 2.500 tot 25.000 euro) lijkt nodig om een cd-r analyse uit te kunnen voeren¹⁵. Verder onderzoek is nodig naar eenvoudiger en goedkoper analysemethoden. Een ander probleem van de cd analyse is dat slecht voorspeld kan worden hoe de cd-r zich in werkelijkheid zal gedragen: dit is namelijk toch afhankelijk van de zorgvuldigheid van lezen door de individuele cd speler en de gebruikte software. Bekend is het verschijnsel van zelfgebrande cd-r's die het in de ene cd speler wel doen en in een andere speler gebrekkig of niet.

Aanbeveling geldt nu om een selectie van cd-r's regelmatig te testen (zeg eens per jaar):

• Vergelijk hetzelfde bestand van twee cd batches op byteniveau met een programma als CD check.
• Open een aantal bestanden op de cd.
• Voer een cd analyse uit, of laat een cd analyse uitvoeren.

3. De manier waarop de cd-r worden bewaard

Voor het bewaren van cd-r's gelden de volgende aanbevelingen¹⁶:

• Bewaar de cd's bij een temperatuur tussen de 5°C en 20°C en bij een relatieve luchtvochtigheid tussen de 20 en 50%¹⁷.
• Voorkom al te abrupte temperatuurwisselingen.
• Bewaar de cd-r zoveel mogelijk in het donker¹⁸.
• Gebruik jewel cases die zijn gemaakt van kleurloze polypropyleen of polyethyleen en niet van het gangbare polystyreen¹⁹.
• Bewaar de cd-r's liefst in depots die zijn voorzien van filtering tegen chemische luchtverontreiniging. Alternatief is het gebruik van een molocular sieve of het bewaren van de cd's in speciale corrosie- en zuurwerende hoesjes.²⁰
• Plaats de cd-doosjes verticaal (rechtopstaand) en het liefste in passende zuurvrije PAT-geteste archiefdozen.²¹.
• Bewaar een eventueel hoesje niet in het doosje (het papier kan vocht aantrekken en zuurhoudend papier kan reageren met de cd).
• Gebruik geen cd label stickers (de lijm kan reageren met de laklaag en onderliggende lagen, ze kunnen uitdrogen en de cd kan uit balans raken).
• Test één keer per jaar een aantal opgeslagen cd-r's volgens ISO-DIS 12024 (zie bovenstaande).
• Maak minimaal twee kopieën van de cd-r en bewaar die op verschillende plekken. Als de cd-r's vaak worden geraadpleegd maak dan een derde, gebruikerskopie.

4. De manier hoe de cd-r's worden behandeld

Voor de hantering van cd-r's gelden de volgende aanbevelingen²²:

• Berg de cd-r op in een jewel case en laat de cd-r niet los liggen (veroorzaakt krassen).
• Gebruik de 'hub' in het midden om de cd uit het doosje te halen.
• Buig de cd-r niet.
• Voorkom krassen en beschadigingen aan beide zijden van de cd-r (de bovenkant is het meest kwetsbaar!)²³
• Vermijdt stof, vuil en vingerafdrukken (draag handschoenen bij het hanteren van de cd-r).
• Als de cd-r moet worden schoongemaakt probeer dat dan eerst met een schone, katoenen doek. Wrijf de doek vanuit het centrum naar de zijkant en niet in de richting van de cd. Lukt dit niet dan is het gebruik van milde oplosmiddelen als isopropyl alcohol of methanol toegestaan. Dit geldt echter alleen voor de onderkant (en niet de labelzijde). De bovenkant mag alleen worden schoongemaakt met middelen op waterbasis.
• Verwijder stof met een hoge druk lucht.
• Beschrijf de cd niet, ook niet met speciale cd-r pennen. Als de cd-r toch moet worden beschreven, gebruik dan de doorzichtige binnenrand.
• Gebruik geen labelstickers (de lijm kan de cd aantasten, het papier kan vocht aantrekken en de cd kan uit balans raken).
• Het printen van cd-r's met een extra printable laag lijkt, over algemeen genomen, geen kwaad te kunnen.

En ten slotte: net als een nat hondje, stop de cd-r niet in een magnetron! "Microwaves in a microwave oven will destroy a disc. (It may also destroy your microwave oven because of the metal in the disc)." Zie Byers, Care And Handling, paragraaf 5.1.5.

Noten

1. Met lange termijn bewaring wordt hier een minimale houdbaarheid van tien jaar bedoeld. CD fabrikanten schermen vaak met de houdbaarheid van 100 of zelfs 200 jaar, maar naast de voorkeur voor ronkende, ronde getallen, mogen we hopen dat de we tegen die tijd geen cd's meer nodig hebben. De tien jaar grens is natuurlijk wel arbitrair: maar ergens moet men grenzen trekken... Een realistische verwachting is dat na tien jaar er een enorme daling in prijs van opslag zal plaatsvinden. De data op cd-r's zal tegen die tijd zonder probleem op andere dragers kunnen worden overgezet.
2.Voor de volledigheid: Er is ook nog de dvd-ram. Deze rewriteable dvd standaard werkt over het algemeen met andere hardware dan de +r of -r dvd's. Door de geringe succes van deze schijven lijkt lange termijn gebruik niet aan te raden.
3.Aan de kleur van de cd-r kan worden gezien van welke soort dye opnamelaag is gemaakt.

Bron: Byers, Care Handling CDs and DVDs (Council on Library and Information Resources Washington en National Institute of Standards and Technology 2003).
De kleur die te zien als de bovenkant niet is gelabeld, is de kleur van de reflectielaag.
4.Wat meer uitleg over de pits and lands: "Er bestaan negen variaties in de lengte van de “pits”. De ruimte tussen de “pits” wordt “lands” genoemd. [..] De data op een CD worden ingelezen door een laseroog, waardoor er geen direct contact tussen de schijf en het leesapparaat is. Het laseroog neemt de intensiteit van de reflectie op. Een “land” (90 %) wordt meer gereflecteerd dan een “pit” (20 %). Eén “pit” of “land” staat niet voor een 1 of een 0. De binaire waarden worden voorgesteld door de overgangen tussen “pit” en “land” en de padlengte tussen de transities." Citaat uit Filip Boudrez, CD's voor het archief), p. 1,2.
5.Zie voor overzicht van verschillen tussen cd-r en dvd-r Byers, Care Handling CDs and DVDs schema onder aan paragraaf 3.2 en figuur 4.5.
6.Het is echter onbekend is of deze cd-r wel in Europa is te krijgen. Op de Europese Mam-e site wordt de cd niet genoemd.
7.Boudrez, CD's archief, p 12.
8.Boudrez, CD's archief, p 3.
9.Een overzicht van de standaarden voor het cd medium:
Physical format

Logical format

Overzicht uit: http://www.ee.washington.edu/conselec/CE/kuhn/cdrom/95x8.htm en Boudrez, CD's archief, p. 4.
10.De andere optie CDROM XA is uitbreiding van de yellow book standaard: "In de plaats van mode 2 wordt CD-rom XA (eXtended Architecture) gebruikt. Dit is een uitbreiding van het yellow book door Sony, Philips en Microsoft en is ontworpen voor multimedia cd’s (combinatie van tekst, muziek, video, afbeeldingen, …). Binnen CD-rom XA worden nog eens twee forms onderscheiden. CD-rom XA is vanwege meerdere redenen niet aangewezen bij archivering. CD-rom XA is een defacto standaard. Bij de toepassing van CD-rom XA wordt in veel gevallen minder foutopsporings- of verbeteringsinformatie dan bij ISO-10149 mode 1 opgeslagen. CD-rom XA gebruikt comprimering bij de opslag van gegevens en bewaart verschillende bestanden op een vervlochten wijze (inter-leaving) zodat meerdere bestanden simultaan worden ingelezen. CD-rom XA laat ook multisessies toe. Dit is bij ISO-10149 theoretisch ook mogelijk, maar levert in de praktijk veelal problemen op en wordt dus best vermeden. CD-rom XA wordt beter enkel voor multimediacd’s gebruikt." Boudrez, CD's archief, p. 4.
11.Uitgebreide specs Joliet bestandssysteem: Joliet Specification: CD-ROM Recording Spec ISO 9660:1988. Interessant omdat ook Joliet weer uitbreidingen/versoepelingen kent (bijvoorbeeld uitbreiding filenaam tot 128 tekens).
12.Er bestaat ook een UDF/ISO-9660 (soms UDF-bridge genoemd) setting. "Allows a link between ISO 9660 and UDF. Using UDF Bridge one copy of a set of data can be put on a piece of media and both ISSO 9660 compatible readers and UDF readers will be able to access the information. Also known as CD-UDF or CD-RW." Bron: Glossary of DVD Terms.
13.Over het verschil in correctie tussen audio en data cd's schrijft Boudrez het volgende: "Voor een audio-CD is minder foutopsporings- en verbeteringscode nodig dan voor een CD-rom. Audio-CD’S gebruiken Cross Interleaved Reed-Solomon Code (CIRC) als foutopsporings- en correctiecode. CIRC wordt op hardwareniveau uitgevoerd. CD-rom’s (mode 1: gegevensbestanden) gebruiken ook CIRC, maar voegen daar nog een bijkomende correctielaag aan toe: EDC/ECC (Error Description Code / Error Correction Code). De reden hiervoor ligt voor de hand: één incorrecte bit op een CD-rom kan de computer doen crashen, terwijl bij een audio-CD de incorrecte sector (1/75 seconde) wordt overgeslagen en de luisteraar nauwelijks het verschil zal horen. De precisiefactor van gegevens op een CD-rom moet minstens duizend maal groter zijn dan bij een audio-CD. EDC/ECC kan fouten herstellen die CIRC niet kan corrigeren." Boudrez, CD's archief, p. 4.
14.Boudrez, CD's archief, p 11, 12. Toch lijken er ook nog andere zaken te zijn waarop de cd-r kan worden getest - zie de checklists van het bedrijf Media Sciences dat cd-r tests uitvoerd: J.L. Hartke, Measures of CD-R Longevity.
15.Al lijkt er nu met gewone "consumenten hardware" ook een (beperkte) cd analyse te kunnen worden uitgevoerd: http://www.breekpunt.nl/nieuwsbericht.asp?id=6459
16.Boudrez, CD's archief, p 13, 14. Byers, Care Handling CDs and DVDs, p. 16-19.
17.Het bewaren van cd-r's beneden het vriespunt wordt niet aanbevolen omdat tot op heden niet duidelijk is wat de gevolgen zijn van het ontdooien van de cd-r's. Byers, Care Handling CDs and DVDs, paragraaf 5.1.1. Verder onderzocht moeten worden de ISO normen: ISO 18925:2002 Imaging materials - Optical disc media - Storage practices en ISO 18921:2002 Imaging materials -- Compact discs (CD-ROM) -- Method for estimating the life expectancy based on the effects of temperature and relative humidity.
18.Licht kan op twee manieren schade toebrengen: enerzijds door ultraviolete straling die een chemische reactie in de opnamelaag kan veroorzaken en anderzijds door veroorzaken van warmte die de opnamelaag ook versneld kan doen degraderen. Byers, Care Handling CDs and DVDs, paragraaf 5.1.2.
19.Bert van Zanen, Inleiding verpakken en bewaren van cd-roms in het nationaal archief, p. 2. Citaat: "De metaallaag van de schijf corrodeert door luchtverontreiniging: ammonia, chlorine, sulfiden, peroxiden, ozon, NOx, rook en zure gassen. Plaats de schijf in een polypropyleen [PP (driehoeks recycling code: 05)] of polyethyleen [PE (driehoeks recycling code: 02 (high density) of 04 (low density) )] CD-, of DVD-doosje." De volgende symbolen worden daarvoor gebruikt:

De aanduiding voor polystyreen is PS (driehoeks recycling code: 06) en symbool:

De symbolen zijn over algemeen zichtbaar in de "boeklipjes" van de deksel.
Zie ook discussie op http://palimpsest.stanford.edu/byform/mailing-lists/cdl/2003/1443.html
20.Dit gaat om zopgenaamde PP/PE anti-corrosiezakjes met zipclip. Zie: http://www.conservation-by-design.co.uk/acidfree/acidfree75.htmlBert van Zanen, verpakken en bewaren van cd-roms, p. 2.
21.Bert van Zanen, verpakken en bewaren van cd-roms, p. 3
22.Boudrez, CD's archief, p 13, 14. Byers, Care Handling CDs and DVDs, sectie 5.
23.Of krassen aan de opnamekant end-of-life betekenen hangt af van de grootte, diepte, richting en groepering van de krassen. Oppervlakkige krassen worden over algemeen niet "gezien" omdat de focus van de laser dieper (op de opnamelaag) ligt. Ook zal het correctiesysteem op de cd de meeste leesfouten die door krassen worden veroorzaakt kunnen verbeteren. Krassen in de richting van de track hebben de meeste kans om onherstelbare fouten op te leveren. Een aantal krassen dicht bij elkaar kunnen teveel worden voor het correctiesysteem. Krassen aan de bovenkant kunnen al snel ernstige gevolgen hebben omdat de opnamelaag vlak onder het label ligt. Ook kleine gaatjes aan de bovenzijde, gemaakt door een scherp voorwerp, kunnen end-of-life betekenen. Dit is voor dvd's veel minder een probleem - de opnamelaag zit daar tussen twee lagen polycarbonaat. Byers, Care Handling CDs and DVDs, paragraaf 5.2.3.

Bronnen

• Filip Boudrez, CD's voor het archief http://www.antwerpen.be/david/website/teksten/DAVIDbijdragen/Archiefcd.pdf (PDF). HTML toegang via David pagina: http://www.antwerpen.be/david/website/nl/index2.htm.
• Fred R. Byers, Care and Handling of CDs and DVDs (Council on Library and Information Resources Washington en National Institute of Standards and Technology 2003). In HTML: http://www.clir.org/pubs/reports/pub121/contents.html In PDF: http://www.clir.org/pubs/reports/pub121/pub121.pdf
• Circular on delivery of digital records systems van het Deense Statens Arkiver met wat interessante eisen voor cd aanlevering. http://www.sa.dk/sa/statamtkom/arklov/engelskafl.htm
• Jerome L. Hartke, Measures of CD-R Longevity (Media Sciences, Inc. 2001) http://www.mscience.com/longev.html
• Jerome L. Hartke, Why CD-Rs Fail (Media Sciences, Inc. 2002) http://www.mscience.com/cdrfail.html
• Glossary of DVD Terms http://www.softarch.com/us/dvd/dvd_glossary.html
• Taylor, Jim, DVD Demystified: DVD Frequently Asked Questions (and Answers) 2004 http://www.dvddemystified.com/dvdfaq.html
• Bert van Zanen, Inleiding verpakken en bewaren van cd-roms in het nationaal archief, 2003. Nog niet gepubliceerde richtlijn van het Nationaal Archief.
• CD-Recordable FAQ http://www.cdrfaq.org/faq.html
• The CD Information Center (ook over DVD's) http://www.cd-info.com/

End Of Life?

En als de cd's het nou echt niet meer doen kunnen ze altijd nog een fijn tweede leven krijgen in een gehaakt hesje door oma:

Bron: CD Coasters (inclusief haakpatroon).

Robèrt Gillesse | Laatste verandering 27-12-2004